search menu facebook instagram twitter

Waking Up The Bear – Bart Van Dijck

February 18, 2017

Waking Up The Bear

Bart Van Dijck

EXPO 18.02 > 19.03 2017

vernissage 17.2 – 18h30 & finissage 19.3 – 14h00


“There are no longer any gods whom we can invoke to help us. The great religions of the world suffer from increasing anemia, because the helpful numina have fled from the woods, rivers, and mountains, and from animals, and the god-men have disappeared underground into the unconscious. There we fool ourselves that they lead an ignominious existence among the relics of our past.” 

(C.G. Jung, ‘Man and his Symbols’, 1966)

Riding the waves of genes and memes, every day we are touched by the cultural heritage of what our ancestors thought, felt, made and shared. The tiny viruses that arise with us and in our system mutate through and across time. They jump from head to head where they feed on fresh ideas and beliefs. In his book ‘The Selfish Gene’ (1976), Richard Dawkins explained this presence of cultural traces that seem to stand the test of time through oral and written tradition. Similar to genes that possess genetic material generating a biological evolution, memes are also carriers of patterns, specifically of cultural information. In half a million years, countless generations have shaped the story of humanity. That history is full of truth and invention, fact and fiction, driven by an irresistible urge to survive.

There is something that connects a community – from remote mountain villages to major metropolitan cities and ultimately the entire world. The existential questions that embrace life and death are too large to contain inside a human brain. The universal question ‘why we are here’ makes a human being revert to symbols that can discharge his uncertainties. His life is filled with meaning through various rituals that are interwoven in his everyday actions: celebrations, religion, stories, dance, music, art. The shape is in constant evolution, but the memetic core remains the same.

In recent history, an academic environment has been developing in which these forms of expression are recorded, analysed and optimized until today. The chronicled cultural history, tightly controlled by reason, often leaves little freedom for the survival instinct of Dawkins’ memes. Underneath our skin they are squirming and tickling, they are stimulating our collective fervour. Beside this theoretical canon, certain remains are everywhere to be found of customs that were passed on interpersonally, often preserved in modest or elaborate rituals, mostly folkloristic by nature.

Probably derived from the Latin ‘carne’ (meat) and ‘vale’ (farewell), Carnival announces the transition from winter to summer, but also the time of lent, when the food supply is likely to be in short supply after the long winter. This public street festival is characterized by people who, hidden behind their grotesque masks with big noses or imposing phalli, can escape the everyday banality. Dazed by the intoxication of alcohol and meat, each participant of the parade is equal to the other. The social order turned inside out: this ultimate transformation turns night back into day, and awakes nature after its deep sleep.

Similarly, there still exists a cult of the bear in Romania. This has its roots in the time of the Geto-Dacians who inhabited the mountainous lands of present-day Romania and Moldavia between 150 BC and 100 AD. This people considered the bear as a sacred animal, the spirit of the forest. This supreme master of cosmic energy would have had the power to ward off evil. The bear still carries the rich symbolism of healing and fertility, wherein the connection is perpetuated between life and death. These people once had the habit of rubbing a newborn baby with bear’s grease to grant the child strength and good fortune.

A similar ritual that has been transmitted for centuries from generation to generation is the phenomenon of dancing bears. Members of a community adorn themselves in terrifying bearskins, and put the head of a bear on top of their own head. They parade through the streets, dancing and pounding, the blood-red mouths of the bear head wide open and eyes gleaming like marbles. The ‘Ursul’ festivities proclaim the resuming cycle when the bear wakes up from its long hibernation and lets resound the first deep growl from the forest – a true hymn to the coming springtime.

In his artistic practice Bart Van Dijck is moving in the midfield between cultural history and anthropology on the one hand, and visual arts on the other. He employs any kind of medium to manifest the fruits of his research on these subjects: performance, video art, sculptures, drawings – often several techniques combined into one installation. He documents the universal human identity in all its facets. Van Dijck focuses on subcultures that appear within groups of young people in the form of fascinating hybrid mixtures of folklore and contemporary, usually Western symbols. What makes Van Dijck tick are exactly those invisible memes, the cultural genes that connect people with one another in the collective unconscious.

In the transition from the year 2016 to 2017 Van Dijck travelled to Romania in search of the dancing bears. The experiences he gained, took shape in the objects and actions that he brought together for ‘Waking up the bear’. Nature glowingly starts to appear as fertile, moist moss on the tree trunk. A set of masks is watching; they are, along with the visitor of the exhibition, witnessing the collective event that is taking place. Van Dijck recorded the confrontations and encounters with passers-by in Romania in a travel diary, which plays an important role in the exhibition. Thanks to these writing, the spectators can mentally join the artist in his quest. The bearskin that he manufactured from the fur of another animal naturally refers to the bear, but it holds not merely an artistic value. As is also the case with the dancing bear, the skin for Van Dijck is also a utensil or a ritual object. The winter fire he ignites pays homage to the symbolic passing of the seasons.

Bart Van Dijck invites his audience to step into his ritual, and to take part of it – both ‘then’ and ‘now’. The liberating platform of visual arts gives him the freedom to open up his research into traditions and folklore towards adaptation and transformation, and thus also to develop his very own language. In times when the world seems to be raging at a breakneck pace, this flash of infinity – the compression of past, present and future – seems to offer solace.

Melanie Deboutte


“Er zijn geen goden meer, die wij kunnen aanroepen om hulp af te smeken. De grote wereldgodsdiensten lijden aan een toenemende bloedarmoede, omdat de numina, die konden helpen, uit de wouden, rivieren en bergen en uit de dieren weggevlucht en de god-mensen in de bodem verdwenen zijn en zich nu in het onbewuste bevinden. Wij bedotten ons met de gedachte dat zij een smadelijk bestaan tussen de andere overblijfselen van ons verleden leiden.” 

(C.G. Jung, ‘De mens en zijn symbolen’, 1966/1992)

Op de golven van genen en memen bereikt ons elke dag opnieuw de culturele erfenis van wat onze voorouders dachten, voelden, maakten en deelden. De kleine virussen die met ons en in ons systeem ontsproten zijn, muteren doorheen en over de tijd heen. Ze springen van hoofd tot hoofd waar ze zich voeden met verse ideeën en overtuigingen. Zo verklaarde Richard Dawkins in zijn boek ‘The Selfish Gene’ (1976) de aanwezigheid van culturele sporen die via mondelinge en schriftelijke overlevering de tand des tijds lijken te doorstaan. Zoals genen het erfelijk materiaal bezitten dat een biologische evolutie laat ontstaan, zo zijn memen evenzeer (over)dragers van patronen, namelijk van culturele informatie. In een half miljoen jaar hebben talloze generaties zich gevormd tot het verhaal van de mensheid. Die geschiedenis is doorspekt met waarheden en verzinsels, feiten en fictie, gedreven door een onstuitbare drift tot overleving.

Er is iets dat een gemeenschap verbindt, van afgelegen bergdorpen over grote metropolen tot de totale wereldbevolking. De existentiële vraagstukken die leven en dood overspannen, zijn te groot om in een menselijk brein te bevatten. De universele bevraging van het ‘waarom’ van het zijn laat de mens teruggrijpen naar symbolen om zijn onzekerheden te ontladen. Zijn leven wordt gevuld met betekenis dankzij allerlei rituelen die verweven zitten in zijn alledaagse handelingen: feesten, godsdienst, verhalen, dansen, muziek, kunst. De vorm is in constante evolutie, maar de memetische kern blijft steeds gelijk.

In de recente geschiedenis ontwikkelde zich een academische omgeving waarbinnen deze vormen van expressie werden opgetekend, geanalyseerd en tot op vandaag geoptimaliseerd. De geboekstaafde cultuurgeschiedenis, strak gestuurd door de rede, laat vaak weinig vrijheid voor de overlevingsdrang van Dawkins’ memen. Onderhuids blijven ze kronkelen en prikkelen, en wakkeren ze onze collectieve geestdrift aan. Naast die theoretische canon zijn overal overblijfselen te vinden van gebruiken die op een interpersoonlijk niveau werden doorgegeven, veelvuldig bewaard in kleine en grote, meestal folkloristische rituelen.

Waarschijnlijk afgeleid uit het Latijnse ‘carne’ (vlees) en ‘vale’ (vaarwel), kondigt carnaval de overgang aan van winter naar zomer, maar ook de vastentijd, wanneer de voedselvoorraad na de lange winter schaars dreigt te worden. Dit publieke straatfeest wordt getypeerd door mensen die, verscholen achter hun groteske maskers met grote neuzen of imposante phalli, de dagelijkse banaliteit kunnen ontvluchten. In de roes van alcohol en vlees is elke deelnemer in de parade evenwaardig. De sociale orde keert zich binnenste buiten: in de ultieme transformatie wordt de nacht terug dag, en ontwaakt de natuur weer na een diepe slaap.

Zo ook bestaat in Roemenië nog steeds een cultus rond de beer. Deze zou haar wortels hebben in de tijd van de Geto-Daciërs die tussen 150 voor en 100 na Christus de bergachtige contreien van het huidige Roemenië en Moldavië bevolkten. Dit volk aanzag de beer als een heilig dier, de geest van het woud. Deze opperste meester van kosmische energie zou de kracht bezitten om het kwade te weren. De beer draagt de rijke symboliek van genezing en vruchtbaarheid, waarin de verbinding tussen dood en leven wordt bestendigd. Zo zou men er ooit de gewoonte hebben gehad een pasgeboren baby in te smeren met berenvet om het kind kracht en geluk te schenken.

Een ritueel in diezelfde context dat reeds eeuwenlang van generatie op generatie wordt overgedragen, is het fenomeen van berendansen. Hierbij tooien leden van een gemeenschap zich in schrikwekkende berenhuiden, en zetten ze de kop van een beer op het eigen hoofd. Dansend en stompend paraderen ze door de straten, de bloedrode muilen van de berenkop opengesperd en ogen blinkend als knikkers. De ‘Ursul’-festiviteiten proclameren de cyclus die wordt hervat, wanneer de beer ontwaakt uit zijn lange winterslaap en hij het eerste diepe gebrom laat weerklinken vanuit het bos – een heuse hymne aan de lente die zijn intrede maakt.

In zijn artistieke praktijk beweegt Bart Van Dijck zich in het middenveld tussen cultuurgeschiedenis en antropologie enerzijds, en beeldende kunst anderzijds. Elk medium wendt hij aan om de vruchten van zijn onderzoek naar deze materie te manifesteren: performance, videowerk, sculpturen, tekeningen – vaak ook verschillende technieken gecombineerd tot één installatie. Hij documenteert de universele menselijke identiteit in al zijn facetten. Van Dijck focust zich veelal op subculturen die zich bij groepen jongeren manifesteren als fascinerende mengvormen van folklore en hedendaagse, meestal ook westerse symbolen. Wat hem daarin drijft, zijn precies die onzichtbare memen, de culturele genen die de mens met de ander verbindt in het collectief onbewuste.

In de overgang van 2016 naar 2017 reisde Van Dijck naar Roemenië, op zoek naar de dansende beren. De ervaringen die hij er opdeed, kregen vorm in de objecten en handelingen die hij voor ‘Waking up the bear’ heeft samengebracht. De gloeiende natuur verschijnt reeds als vruchtbaar, vochtig mos op de boomstam. Een reeks maskers kijkt toe; ze zijn, samen met de bezoeker van de tentoonstelling, getuige van het collectieve gebeuren dat zich voltrekt.

De confrontaties en ontmoetingen met voorbijgangers in Roemenië hield Van Dijck bij in een reisdagboek, dat binnen de tentoonstelling een belangrijke rol opneemt. Dankzij dit relaas kunnen de toeschouwers de kunstenaar vergezellen in zijn zoektocht. Het berenvel dat hij zelf fabriceerde uit de vacht van een ander dier refereert vanzelfsprekend naar de beer, maar dit object heeft niet louter een artistieke waarde. Zoals ook het geval is bij de berendansen, is het vel voor Van Dijck ook een gebruiksvoorwerp of ritueel object. Het wintervuur dat wordt ontstoken, bezingt het symbolische verglijden van de seizoenen.

Bart Van Dijck nodigt zijn toeschouwers uit mee te stappen in zijn ritueel, en er zelf ook deel van uit te maken, in het ‘toen’ en in het ‘nu’. Het bandeloze platform van beeldende kunst biedt hem de vrijheid om zijn onderzoek naar tradities en folklore open te trekken van adaptatie tot transformatie, en aldus zelf ook een eigen taal te ontwikkelen. In tijden waarin de wereld aan een razend tempo lijkt te vervliegen, kan die flits van oneindigheid, dat samenpersen van verleden, heden en toekomst, soelaas bieden.

Melanie Deboutte


friday 17.2 – 18h30 
OPENING
: vernissage with winterfire.


friday 24.2 – 20h00 
CINéCLUB
: screening + Q&A session.
The weather was good” 60′ film by Bart Van Dijck on Belgian folklore.


friday 17.3 – 20h00 CHAMBRE DéCOUTE
Les dits du printemps / cycles, rythmes & mélodies pour Bart Van Dijck.


sunday 19.3 – 14h00 
FINISSAGE
: with pancakes and book signing.


Artist Bart Van Dijck (B, 1974) explores local folklore and cultural identity. His practice consists of videoís, documentaries, drawings, sculptures, installations, performances and publications. His interest in both the local and the exotic, folk traditions and pop culture is central to his work. He examines how the identity of a community is determined by the use of symbolism and rituals.

For his solo “Waking Up The Bear”, Belgian artist Bart Van Dijck presents a new sculpture, an installation and a selection of masks that have appeared as props in previous videos and performances.

The exhibition is inspired by the bear who wakes up from hibernation, thus announcing the end of winter and initiating the celebration of carnaval. It hints at reocurring themes in the oeuvre of the artist, such as cultural identity and folk traditions.

On occasion of this exhibition an artist book will be published in limited edition, coproduced by Le Clignoteur and Frans Masereel Centre. It is an account of a trip to the Romanian Bacau district, known for its tradition of “dancing bears”.


URS – Waking Up The Bear
An artistbook by Bart Van Dijck. Limited edition Riso-printed book of 50 copies, signed and numbered by the artist (33 euro, 131 mm x 173 mm, Riso-print, lasered grey carton board cover). Printed at the Frans Masereel Centrum.

Order a copy by sending a mail to « urs@leclignoteur.be ».